De Letterzetter stelt zich voor 3: schrijven en denken

 

‘Camus’ door Eduardo Pola – CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2395630

Schrijven als manier van denken en ontwikkelen

Het schrijven van essays, persoonlijke artikelen, serieuzere columns en verhalen en gedichten is voor mij een manier om na te denken, te filosoferen. Waar lezen voor mij een manier is om (filosofische) ideeën, sferen en vormen op te doen, en zo mezelf te verrijken, te ontwikkelen, daar is schrijven voor mij een manier al deze dingen te ordenen en om te zetten in een persoonlijk geheel dat klopt met mijn eigen leven. Het lijkt, en is in zekere zin ook, een egocentrische manier van schrijven, maar écht creatief schrijven is dat per definitie altijd. Het hoeft niet te betekenen dat de lezer uit het oog wordt verloren. Ik hoop zelf dat de lezer zich net als ik wanneer ik lees, mijn teksten ervaart als weer een extra bron van ideeën en invalshoeken, die zij kan gebruiken om zichzelf verder te ontwikkelen. Dat staat natuurlijk niet gelijk aan het eens zijn met mijn meningen. De ervaring van het ergens niet mee eens zijn – en proberen dit zelf te onderbouwen met argumenten – of het nuanceren van andere meningen, lijkt mij misschien wel de belangrijkste activiteit voor zelfontplooiing.

Zelfontplooiing en vrijdenken

Een eigen (mentale) identiteit bestaat mijns inziens niet: iedereen is opgebouwd uit opgedane ervaringen en kennis en de mate waarin zij deze kan analyseren en verbanden kan leggen. Veel psychologen en filosofen (zoals de onlangs overleden Derek Parfit) benadrukken dit niet-bestaan van een vaste mentale persoonsidentiteit. Desondanks is er wel sprake van een persoonlijke ontwikkeling in de tijd; en hoe meer kennis en ervaring, hoe genuanceerder en rijker de persoonlijke ontwikkeling zal zijn. Zelfontplooiing lijkt een verkeerde term – het gaat uit van een beweging naar een eindstadium, het vinden van je ware zelf. Ik geloof wél in determinisme: alles ligt van tevoren al vast, niet door een goddelijke hand, maar door een simpele aaneenschakeling van oorzaak en gevolg. Zo bekeken kan zelfontplooiing gezien worden als een natuurlijk verloop naar een einde toe. Net als in de zo vaak verkeerd begrepen biologische evolutie is er geen sprake van een ‘opwaartse’ beweging naar een hoogste waarde of bestaansvorm – wat het woord ‘ontplooiing’, uitvouwen, wel in zich heeft – maar een zich steeds veranderende identiteit; een identiteit die zowel ideeën opneemt en complexer en genuanceerder maakt, als ideeën verandert, samenvoegt of afstoot. Ik ben morgen niet dezelfde persoon als die ik gisteren was – niet beter of slechter, maar simpelweg anders. Ik heb er daarom geen problemen mee als een persoon zijn overtuigingen door de tijd heen aanpast. In de politiek wordt dit vaak als zwakte gezien – het is natuurlijk ook niet wenselijk voor de nodige mate van stabiliteit – maar twijfel en verandering van mening zijn niet alleen menselijk, ze zijn in zekere zin ook een maatstaf van de durf jezelf vrij te blijven ontwikkelen. Durven eigen ideeën te ontwikkelen op basis van je ervaringen en kennis die niet worden beperkt door enige vorm van wenselijkheid of correctheid binnen een sociale context, noem ik ‘vrijdenken’. Ik zie mijzelf allerminst – helaas – als iemand die ongevoelig is voor sociale druk en wenselijkheid, zeker naar buiten toe, maar ik streef in elk geval naar zoveel mogelijk vrijdenken. Lezen en schrijven helpen mij in dit streven, en ik hoop dat ik anderen ook met mijn teksten aanzet tot vrijdenken, dat de lezer kritisch leest en mijn verhalen afzet tegen de eigen kennis en ervaring.

Filosofische overtuigingen

Hiervoor heb ik gezegd dat een mentale identiteit mijns inziens niet bestaat, waardoor ik hier niet kan zeggen wat ‘mijn filosofische overtuigingen’ zijn. Maar wel kan ik zeggen welke filosofieën mij het meest hebben beïnvloed en me hebben gemaakt tot de persoon die ik ben op het moment dat ik dit schrijf. Hiervóór heb ik al het determinisme genoemd. Dit sluit in zekere zin aan bij een andere overtuiging van mij: ik zie mezelf als absurdist. Het absurdisme (van Camus) onderkent twee dingen: ten eerste is er geen hoger doel of ‘zin’ in het leven. Het absurdisme ziet een zelf te maken zingeving à la existentialisten zoals Sartre als filosofisch sprong (‘filosofische zelfmoord’ noemt Camus het), een escapistische vlucht uit een paradoxaal lijkende toestand. Daarnaast onderkent het absurdisme óók dat je er nu eenmaal bent en handelt, leeft, en dat dit, of je het wilt of niet, voornamelijk wordt geleid door met name biologische driften. De spanning die er bestaat tussen het erkennen van een zinloos bestaan en het bestaan zelf tot aan de enige zekerheid (de dood) is het absurde. Een absurdist kiest ervoor deze spanning in stand te houden: te leven omdat het leven er nu eenmaal is, en tegelijk te erkennen dat dit zonder zin of doel is. Het uiterlijke leven zal voor een absurdist weinig verschillen van dat van een niet-absurdist, maar zal bijvoorbeeld minder snel leiden tot fanatisme of grootheidswaan. Camus noemde de personages in de verhalen van Kafka (in feite Kafka zelf) als exemplarisch voor wat een absurdist is. Ook het door mij aangehangen ‘cosmicisme’ (van H.P. Lovecraft) past in dit kader: het gaat hierbij om het erkennen dat de mensheid niet alleen nietig en onbetekenend is in het heelal, maar dat het onterecht zichzelf als centrum ziet (antropocentrisme) en denkt alle kennis en wijsheid in pacht te hebben. ‘Beschaving’ en technologische vooruitgang hebben de wereld niet beter gemaakt, maar slechts ‘anders’, net zoals zelfontplooiing ons misschien intern gezien kloppender maakt, maar niet ‘beter’ in de normerende zin van het woord.

Filosofische bijdragen

Ik werk mijn eigen filosofische ideeën uit (en heb ze uitgewerkt) in essays, die ik echter (nog) niet heb gepubliceerd, omdat ze erg persoonlijk zijn. Wellicht dat ik ze op een later moment nog wel openbaar maak. In zekere mate verwerk ik mijn ideeën wel in andere stukken (zoals Natuurdenken, recensies, analyses, verhalen en andere creatieve teksten). De meeste van deze teksten worden en zijn verzameld op mijn website De Woordenbrouwerij.